نقش گِل بازی در پرورش تخیّل، خلاقیّت و سازندگی کودک

در میان فعالیت های روانی و بدنی كودكان، بازی اهمیت فراوانی دارد و یكی از نیازهای مهم كودكان به حساب می آید. اسباب بازی، ابزار كودكان جهت بازی است و اسباب بازی جزء جدا نشدنی زندگی كودكان است.

می توان از اسباب بازی به عنوان وسیله ای برای یاد دادن مفاهیم مختلفی مانند رنگ، تعداد، شكل، اندازه، جنس و حجم استفاده كرد و سبب افزایش گنجینه واژه ها در ذهن كودك شد؛ همچنین از اسباب بازی می توان برای تشخیص رشد اجتماعی، شخصیتی و هوشی كودكان بهره جست. كودكان از طریق اسباب بازی می توانند تمایلات ناپسند خود را آشكار نموده و تخلیه روانی شوند. در بین بازی ها، بازی های طبیعی (آب بازی، گِل بازی و شن بازی) از بهترین، اساسی ترین و لذت بخش ترین فعالیت ها برای كودكان به شمار می روند. این بازی ها جذبه سحرآمیزی برای بچه ها دارند.

بچه ها ساعت ها وقت شان را صرف این نوع بازی ها می كنند بدون اینكه از بازی كردن خسته شوند. بازی های طبیعی باعث تسكین عصبانیت های كودك شده، از طریق این بازی ها از ناراحتی ها، فشارها و تنش ها رهایی یافته و آرامش پیدا می كند. چون كودكان این بازی ها را بیشتر دوست دارند از راه این بازی ها مطالب و مفاهیم زیادی را می آموزند كه موجبات رشد مهارت ها و توانایی های مختلف آنها را فراهم می كند؛ از جمله رشد خلاقیت، پرورش حواس پنجگانه، افزایش خزانه لغات، رشد و كنترل اعصاب و عضلات و ... . والدین با انتخاب این گونه اسباب بازی ها، روح و روان كودك را تلطیف كرده و رشد می بخشند. این وسایل طبیعی مطابق با میل و طبیعت كودك می باشند كه به راحتی در همه جا و با قیمت ارزان می توان تهیه كرد. بازی های طبیعی از اهمیت خاصی برخوردار است. در این راستا روایت شده است: «پیامبر اكرم(ص) بر كودكانی عبور كرد كه مشغول خاك بازی بودند. بعضی از اصحاب، آنان را از بازی نهی كردند. پیامبر فرمود: بگذارید بازی كنند، خاك بهار كودكان است.»(1)

گِل بازی

در میان اسباب بازی های كودكان هیچ وسیله ای به اندازه گِل و هیچ كاری به اندازه گِل بازی برای كودكان سرگرم كننده و لذت بخش نیست.

گِل بازی یكی از نیازهای بنیادی و اساسی كودك است. به رغم اینكه والدین به دلیل كثیف شدن لباس ها، محدودیت هایی برای این بازی ایجاد می كنند ولی كودكان به محض اینكه به خاك و گِل برسند همانند ماهی كه بیرون از آب بوده به محض رسیدن به آن زنده شده و شروع به تحرك و فعالیت می كند.

كودكان از گِل بازی لذت فراوانی می برند و از نظر روحی و روانی ارضا می شوند و با قوه ابتكار و خلاقیت خویش چیزهای نو می سازند و می توانند به تصورات و تخیلات خویش جامه عمل پوشیده و آن را به شكل مجسم در آورند.

كودكان به هنگام این بازی نتیجه اعمال خود را كه باعث بالا بردن اعتماد به نفس می گردد، مشاهده می كنند، فكر می كنند، تصمیم می گیرند و با به كارگیری قوه تخیل و تصور چیزی خلق می كنند و با رضایت خاطر در باره آنچه كه ساخته اند سخن می گویند و بر روی آن اسم می گذارند.

به همین دلیل امروزه بازی با گِل رُس در آموزش خردسالان از اهمیت خاصی برخوردار است. گِل رس نرم و قابل انعطاف است، با دست های كودك به راحتی شكل می گیرد، شكل دادن به آن كاملاً در اختیار كودك قرار دارد و هر طوری كه خواسته باشد می تواند به آن شكل بدهد.

كودكان آن را ورز (مالش) می دهند، با مشت بر آن می كوبند، آن را می غلطانند، پهنش می كنند، به شكل نان، كیك، تافتون، توپ و مار در آورده، چنگ می زنند، در آن حفره ایجاد می كنند، قطعه قطعه می كنند و باز می توانند همه آنها را روی همدیگر جمع كنند.

گِل به دست ها می چسبد، كودكان آنها را بر روی بدن شان می مالند، تماس و مالیدن این مواد به بدن لذت و شادی زیادی را برای كودكان ایجاد می كند.

كودكان خردسالی كه برای اولین بار گِل رس را با انگشتان چنگ می زنند و می فشارند، همانند اولین قدم هایی است كه كودك هنگام راه رفتن برمی دارد. در این مرحله برای او گِل مالی و چنگ زدن لذت بخش تر است تا ساختن چیزی. آنها معمولاً گِل را می فشارند، می كشند، پهن می كنند و كارهای مشابه دیگر.

اما در مرحله بعدی كه كودكان مهارت بیشتری كسب می كنند، هنگام بازی با گِل رس می توانند گلوله، قطعات دراز به شكل مار و یا نان درست كنند. ساختن این شكل ها باعث می شود كه كودكان به تدریج صورت های پیچیده تری درست كنند، مثلاً كاسه، بشقاب، لیوان، قابلمه، كوزه و ...

می سازند و به آن شكل می دهند، یا اینكه چند تكه می كنند و آن را به شكل آدم یا حیوان در می آورند و برای آن سر، دست و پا می سازند، سپس به سمت كارهای سفالگری و كوزه گری خواهند رفت.

فواید گِل بازی
 

1ـ رشد و پرورش خلاقیت

خلاقیت و نوآوری كودك غالبا در زمان هایی شكوفا می شود كه آزادی عمل دارد، می تواند قوه تخیل خویش را برای ساختن چیزی به كار اندازد. از آنجا كه بازی با گِل رس طبق الگو، مدل و نقشه از پیش تعیین شده نیست كودكان می توانند به آفرینش دست بزنند، نیز به دلیل قابلیت انعطاف و نرمی گِل می توانند به هر صورتی كه بخواهند آن را شكل بدهند و خیلی سریع می توانند خراب كنند. همان طور كه نقاشی كردن موجب خلاقیت، ابتكار، نوآوری و لذت درونی برای كودك می شود، گِل بازی افزون بر همان اثرات، سرگرمی بسیار لذت بخش و شادی آفرین برای كودكان به حساب می آید.

2ـ رشد و پرورش گویایی

باید به كودكان فرصت داد از راه گِل بازی، مجسمه سازی، كولاژ و نقاشی احساسات و عقاید خویش را بیان نمایند. در بازی با گل رس كودك می تواند فكر كند، تصمیم بگیرد و با كمك قوه تخیل و تصورش چیزی بیافریند و در پایان احساس رضایت كند و در باره ساخته هایش صحبت كند. احساس رضایت ناشی از ساختن بسیار پراهمیت است.

علاوه بر آنكه كودك در مورد ساخته اش داستان سرایی می كند، به افكارش هم نظم و ترتیب می دهد. زمانی كه كودكان در حال گِل بازی هستند برای دوستان شان صدا در می آورند، یا ممكن است خواسته باشند با كارهایی مثل پختن، خوردن، مهمانی و جشن خود را مشغول كنند.

3ـ رشد و كنترل اعصاب و عضلات

بیشتر كارهایی كه با گل انجام می گیرد با به كارگیری انگشت و دست می باشد. فشار دادن، ضربه زدن، جدا كردن، غلطاندن، قطعه قطعه كردن، به همدیگر متصل كردن و ... به رشد عضلات كمك می كند و باعث می شود كودك تجربه های آسان و موفقی برای خود كسب نماید.

كودكان از دیدن اثرات حركات شان لذت برده و متوجه می شوند قادرند از حركات دست هایشان استفاده كنند و گل رس را به طریقی كه مایلند بسازند. كودك ممكن است گل رس را به صورت لوله های بلند و باریك (طناب مانند) در بیاورد، آن را بكوبد و به شكل توپ در بیاورد یا اینكه به صورت تافتون در آورده و با انگشتانش سوراخ سوراخ كند.

در كار با گل رس دایره (توپ) از اولین شكل هایی می باشد كه كودك با تسلط بیشتر بر اعصاب و عضلاتش قادر است این شكل ها را به صورت ماهرانه تری بسازد. درست كردن گل به صورت باریك نشانه های رشد و تسلط كودك بر كنترل اعصاب و عضلاتش می باشد.

4ـ رشد و پرورش مهارت های اجتماعی

وقتی چند كودك با همدیگر گل بازی می كنند از شراكت و داد و ستد برای ساختن چیز مورد علاقه شان لذت برده و مهارت های اجتماعی شان پرورش پیدا می كند.

5ـ پرورش قدرت تجسم فضایی و هندسی

كار با گل رس زمینه پرورش ادراك فضایی و هندسی كودك را افزایش می دهد چون كودك می تواند صورت های فضایی و هندسی را به صورت عینی خلق كرده و مشاهده كند؛ مثلاً ساخت یك جعبه، چمدان، آدم، مربع، مستطیل، دایره و ... همه این مفاهیم را می تواند از طریق گل بازی عینیت بخشد و با مفاهیمی مانند نرمی، سفتی، زبری، سختی، سبكی، سنگینی، طول، سطح و حجم آشنا گردد.

گل رس ماده خیلی خوبی برای طرح های سه بعدی است، زیرا به دلیل نرمی و قابلیت انعطاف می توانند آن را به هر شكلی كه بخواهند در آورند. همچنین كودكان در سنین كودكستانی می توانند شكل های پایه ای مانند دایره، توپ های كوچك، شكل های گوشه دار مثل مربع و مستطیل را با گل رس بسازند.

كودكان به هنگام گل بازی یك توپ حلقه ای كامل گِلی را به جای سر و یك مستطیل را به جای بدن می گذارند و با درست كردن باریكه هایی به عنوان دست و پا به ساخت آدمك می پردازند.

كودكان می توانند گل رس را به قالب های مختلفی در بیاورند، كلوچه درست كنند، كیك درست كنند و آن را بپزند، این گونه فعالیت های قالب سازی موجب رشد حسی، ادراكی و لامسه در كودكان شده و به سازگاری و انطباق پذیری تصورات و ادراكات شان در مورد اشكال و اجسام سه بعدی و هندسی كمك بزرگی می كند.

6ـ پرورش حس لامسه

خاصیت نرمی و شكل پذیری طبیعی گل رس جاذبه قوی برای كودكان در هر سنی دارد. هر یك از حواس كه بیشتر در معرض محركات محیطی قرار بگیرد، كاربرد و مهارت آن افزایش می یابد. گل رس علاوه بر تمامی مزایای دیگری كه برای كودك دارد حس لامسه كودك را پرورش داده و زمینه درك و فهم حس لمس كردن را برای او فراهم می كند و مفاهیمی مانند سفت، سخت، نرم، زبر، مرطوب، خشك و ... را برای كودك معنی دار می كند.

برای بازی با گل رس كودكان از مجموعه حواس شان از قبیل دیدن، لمس كردن و بوییدن استفاده می كنند و از آنجا كه بیشتر كارهایی كه با گل انجام می گیرد با به كارگیری انگشتان دست می باشد، حس لامسه بیشتر به كار گرفته می شود. كودكان وقتی با گل رس كار می كنند مفاهیم نرم و سخت را تجربه می كنند. كودك با مقداری آب مخلوط كردن به خاك رس در می یابد كه خاك رس می تواند تبدیل به گل شده، گلِ درست شده می تواند خیلی شُل (نرم) یا خیلی سفت (سخت) باشد.

7ـ تقویت و هماهنگی چشم و دست

كودك برای شكل دادن به گل از عضلات دست استفاده می كند و به دنبال آن چشم را به همكاری با دست وا می دارد و از قوه تخیل و تصور خویش برای خلق و ابداع آن كمك گرفته و چیزی را می آفریند.

از آنجا كه هماهنگی چشم و دست برای رشد كودك ضروری است، لازم است برای كودكان فعالیت هایی كه منجر به هماهنگی حركتی چشم و دست می شود مانند نقاشی (استفاده از رنگ، قلم مو، آبرنگ و ...)، گل بازی، ساختن مجسمه ها و كارهای گلی، خمیربازی و نقاشی با انگشت را در نظر گرفت.

8ـ ابزاری برای تشخیص و درمان

كودكان با گل بازی می توانند ایده های گوناگون خود را زودتر پیاده كنند، لذت و آرامشی كه در زمان بازی با گل به دست می آورند از نقطه نظر درمانی بسیار بااهمیت است.

تجربیات بازی درمانگران نشان داده است كه كودكان عصبی و زودرنج را می توان از طریق گل بازی، شن بازی و آب بازی درمان كرد.

بازی كردن با آب، خاك، شن و گل اثر معجزه آسایی در حل مشكلات و بروز خلاقیت كودكان دارد. آنان از طریق بازی و ساختن یك غول، گرگ، سگ، مار و ... آن را مورد حمله قرار دادن و خراب كردن می توانند از ترس ها، وهمیات، احساسات و پندارهای واهی رهایی یابند.

بچه های خشن گل و یا خاك رس را سوراخ سوراخ می كنند و یا اینكه آن را روی هم می كوبند، مثلاً كودكی كه دارای مشكل است با گل تابوتی می سازد كه درونش مردی از گل ساخته شده، خوابیده است. او می گوید: «الان درِ تابوت را می بندم، محكمش می كنم، حالا دیگه او نمی تونه نفس بكشه.» با دست های خودش محكم روی تابوت فشار می آورد و به این وسیله انتقام خودش را از پدری كه مورد تنفرش است می گیرد.

گِل بازی برای كودك این فرصت را ایجاد می كند تا احساسات ناخوشایند و سركوب شده خویش را ابراز نموده و به لحاظ روانی تخلیه و سبك شود.

9ـ فایده های دیگر

كودكان از طریق گل بازی موضوعاتی از قبیل شكل انسان، حیوان، خانه، كلوچه، پیچ، آچار و بسیاری چیزهای دیگر درست می كنند و سعی دارند اشكالی بسازند كه به نحوی به آنها تعلق دارد، همان طوری كه در نقاشی كردن این كار را انجام می دهند.

اغلب در نقاشی ها كودكان چیزهایی را كه برایشان مهم ترند بزرگ تر ترسیم می كنند تا چیزهایی كه برایشان از اهمیت كمتری برخوردار است. در گِل بازی و ساخت مجسمه های گلی هم كودكان اشكالی را كه برایشان مهم تر است، با جزئیات بیشتری به كار می برند. در این نوع شكل ها كودك ممكن است از طریق دقت بیشتر روی ساخته خویش مثل گذاشتن دگمه به جای چشم ها، حصیر برای لباس و یا نخ به جای موها اهمیت بیشتری به ساخته خویش بدهد.

از آنجایی كه گِل بازی، از نظر والدین كار كثیفی محسوب می شود لازم است پیش بینی های لازم در این باره صورت گیرد:

ـ میزی كه برای گِل بازی در نظر گرفته می شود باید دارای رویه مخصوص (فورمیكا) باشد كه تمیز كردن آن راحت تر است و یا اینكه از پلاستیك برای پهن كردن روی میزهای معمولی استفاده كرد.

ـ از وسایلی مانند وردنه، قاشق، چاقوهای پلاستیكی و یا فلزی كه لبه های تیزی ندارند استفاده شود.

ـ به هر كودكی یك تكه گِل به اندازه سیب بزرگ داده شود و كودك هر طور كه دلش می خواهد از آن استفاده كند، به او آزادی كامل دهیم تا با خمیر آشنا شود و حس كنجكاوی اش را ارضا كند، هرگز در مرحله آشنایی از او نخواهید كه چیزی بسازد.

در مرحله بعدی روبه روی كودكان بنشینید و این سؤالات را از كودكان بكنید «اگر من این خمیر را فشار بدهم چه می شود؟ اگر آن را بكشم چطور می شود؟» كودكان را به این كار بیشتر تشویق كنید.

ـ هرگز به كودكان نگویید چه آدمك قشنگی درست كرده ای و یا چه مار قشنگی است. سعی نمایید هنگام تشویق از دراز بودن، نرم و گرد بودن آنچه كودك درست كرده تعریف كنید.

ـ والدین و یا مربیان می توانند كنار كودكان بنشینند و همراه آنها بازی كنند. شركت در بازی موجب تشویق كودكان می شود ولی والدین و یا مربیان نباید چیزهایی را بسازند كه بچه ها از روی آن كپی كنند، این كار باعث هدر رفتن استعداد، خلاقیت و قوه ابتكار كودكان می شود.

ـ بعد از اینكه كار بچه ها تمام شد، بهتر است گل ها را به صورت گلوله های كوچكی به اندازه یك سیب در آورده و در وسط آن یك سوراخ كوچك ایجاد كرده و در آن آب بریزیم تا گِل نرم باقی بماند و بچه ها برای كار با آنها در فرصت و جلسه بعدی مشكلی نداشته باشند و یا اینكه آنها را داخل سطلی درپوش دار گذاشته و روی آن یك پارچه مرطوب و یا اسفنج (ابر ظرفشویی) بگذاریم و سرپوش ظرف را محكم كنیم.

اگر گل رس خیلی خیس باشد كپك می زند و اگر خشك باشد كار كردن با آن مشكل است. اگر گل خشك و سفت شد آن را داخل یك كیسه می گذاریم و با ضربات

چكش آن را خرد می كنیم. بعد از خیساندن داخل آب دوباره برای بازی آماده می شود.

ـ برای كودكان توضیح دهید كه گِل را نباید به جز محدوده ای كه بازی می كنند (اتاق مخصوص یا گوشه ای از حیاط) به سایر جاها ببرند.

ـ برایشان توضیح دهید كه در هنگام بازی در كار یكدیگر دخالت نكنند.

طرز تهیه گِل رس

برای تهیه گل رس، خاك رس را در ظرفی ریخته روی آن آب بریزید، به طریقی كه سطح آب در ظرف، از سطح خاك رس بالاتر باشد، سپس مدت 24 ساعت بگذارید خیس بخورد بعد با ورز دادن و مالش می توان آن را به صورت خمیر در آورد.

خاك رس را می توان از محله هایی كه مغازه كوزه گری هست و یا مغازه هایی كه اسباب و لوازم هنری دارند تهیه كرد.

نظرات